هشتم سپتامبر(۱۷شهریور)، روز جهانی مبارزه با بی‌سوادی، فرصتی برای تأمل در دستاوردهای عظیم ایران اسلامی در مسیر دانایی و نیز چالش‌های پیش رو است. یونسکو (۲۰۲۶) این روز را با شعار «سواد برای مردم، کره زمین و شکوفایی» گرامی داشته است؛ شعاری که سواد را نه صرفاً یک مهارت فردی، بلکه نیرویی برای ساختن جامع‌های فراگیر و آینده‌ای پایدار می‌داند. اما سواد امروز، معنایی فراتر یافته است؛ انسان عصر دیجیتال باید بتواند در برابر سیلاب اطلاعات، آگاهانه انتخاب کند، با فناوری‌های نوین همگام شود و برای حفظ زمین و ساختن آینده‌ای پایدار، مسئولانه زندگی کند. چهار دهه و نیم پیش، در روزگاری که بیش از نیمی از جمعیت ایران از نعمت خواندن و نوشتن محروم بودند، بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، فرمان تاریخی ریشه‌کنی بی‌سوادی را صادر کردند و نهضت سوادآموزی، چراغ دانایی را در دورافتاده‌ترین نقاط این سرزمین روشن کرد. بر اساس آخرین گزارش‌ها، ۹۵.۳ درصد از کل جمعیت کشور باسواد هستند و هدف‌گذاری شده است این میزان در سال جاری به ۹۵.۶ درصد افزایش یابد. نرخ بی‌سوادی در گروه سنی ۱۰ تا ۴۹ سال به ۲.۹ درصد رسیده که به معنای باسوادی ۹۷.۱ درصد در این گروه سنی است. رئیس سازمان نهضت سوادآموزی نیز اعلام کرده است که طبق شاخص سواد در گروه سنی ۶ سال به بالا، آمار کل بی‌سوادان ۸ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر است که از این تعداد ۶ میلیون نفر بالای ۵۰ سال سن دارند. این تفاوت‌های آماری ناشی از تفاوت در گروه‌های سنی هدف (۶ سال و بالاتر، ۱۰ تا ۴۹ سال، یا کل جمعیت) و همچنین تعاریف متفاوت از «سواد» است. آنچه مسلم است، جهش خیره‌کننده ایران از نرخ ۴۷.۵ درصدی در آغاز انقلاب به ارقام کنونی است؛ رشدی که در چهار دهه اخیر، ۵۰ درصد بوده است، در حالی که رشد جهانی سواد در همین دوره حدود ۱۸ درصد بوده است. امروز اما بحران اصلی، «بی‌مهارتی» است؛ آمارها این حقیقت تلخ را فریاد می‌زنند: ایران از نظر شاخص مهارت‌های فارغ‌التحصیلان، رتبه ۱۳۶ را در میان ۱۴۰ کشور جهان دارد و از نظر مهارت‌های کسب‌شده نیز در میان شش کشور انتهای جدول جهانی قرار گرفته است. از بین ۱.۴ میلیون نیروی کاری که سالانه وارد بازار می‌شوند، تنها ۴۰ درصد از مهارت کافی برخوردارند و ۵۰ درصد از کارجویان ایرانی فاقد مهارت‌های ضروری هستند. ۴۰ درصد از دانش‌آموختگان دانشگاهی، مهارت لازم برای اشتغال را ندارند و بیش از ۵۰ درصد از دانش‌آموختگان نمی‌توانند شغلی مرتبط با رشته تحصیلی خود پیدا کنند. نظام آموزش عالی تنها ۲۰ درصد و آموزش‌های فنی و حرفه‌ای حدود ۳۷ درصد از نیازهای بازار کار را پاسخ می‌دهند و در مجموع تنها ۲۸ درصد از نیازهای مهارتی در سیستم آموزشی کشور پوشش داده می‌شود. همچنین ۲۷ درصد از جوانان ۱۵ تا ۲۵ ساله کشور نه دانشجو هستند، نه شاغل و نه تحت آموزش‌های مهارتی قرار دارند که این رقم هفت درصد از میانگین جهانی بالاتر است. ریشه‌کنی بی‌مهارتی، همانند ریشه‌کنی بی‌سوادی، نیازمند یک جهاد ملی و عزم همگانی است. تجربه موفق نهضت سوادآموزی، چراغ راه ما در این مسیر است؛ باید از مدرک‌گرایی به مهارت‌گرایی حرکت کنیم و فرهنگ جامعه را از طلب مدرک به سمت طلب توانایی تغییر دهیم، چرا که مهارت سرمایه‌ای است که هیچ‌گاه کهنه نمی‌شود. هماهنگی ساختاری میان نظام آموزش و بازار کار ضرورتی انکارناپذیر است و توانمندسازی مربیان، نهادینه‌سازی یادگیری مادام‌العمر و توسعه عدالت مهارتی در همه نقاط کشور، به ویژه در مناطق محروم، از ارکان این جهاد جدید است. سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور امروز با افتخار، پرچم‌دار این جهاد است و در شش ماه نخست سال جاری، بیش از یک میلیون مهارت‌آموز در مراکز فنی و حرفه‌ای کشور مشغول فراگیری مهارت‌های مورد نیاز بازار کار بوده‌اند. همان‌گونه که امام خمینی (ره) با فرمان تاریخی خود، ایران را در مسیر ریشه‌کنی بی‌سوادی قرار داد، امروز نیز با الهام از همان عزم راسخ و با تکیه بر تجارب گران‌بهای گذشته، بی‌مهارتی را ریشه‌کن خواهیم کرد؛ چرا که ایرانی که توانست از ۴۷٫۵ درصد سواد به مرز ۹۷ درصد دست یابد، یقیناً خواهد توانست از فقر مهارت به قله‌های افتخارآمیز مهارت‌آموزی دست یابد و «ایران ماهر، ایران سربلند» آرزوی دیرین و هدفی دست‌یافتنی خواهد بود.